Het bekken van de Brugse Polders
Polders en laaglandbeken: 2 verschillende streken
Het waterlopenstelsel in de noordelijke kustpolders is man-made en een wirwar van sloten, grachten, geleden, zwins en vaarten met weinig of geen verval. Het poldergebied ligt onder het vloedpeil van de zee en als gevolg van historische bedijkingen op vandaag volledig afgesloten van de invloed van uit zee. Het is vlak maar kent subtiele accenten inzake microreliëf: iets lagergelegen komgronden en iets hoger gelegen kreekruggen bepalen het landbouwgebruik en hierop afgestemd het waterbeheer. In de polders wordt het water kunstmatig op een vooropgesteld peil gehouden. Op gering diepte vindt men brak water in de ondergrond.
De zuidelijke zandstreek wordt gekenmerkt door vele laaglandbeken die uitmonden in een kanaal. Deze zijn in oorsprong natuurlijk maar werden op hun midden- en benedenlopen veelal rechtgetrokken. Heel wat oevers werden verstevigd met doorgaans harde materialen. Elk beekstelsel vertakt zich net als een boom, van monding naar stroomopwaarts toe. Zo loopt bijvoorbeeld het Zuidervaartje, dat het water ontvangt van de Kerkebeek, de Lijsterbeek en het Sint-Trudoledeken, eerst rond Brugge, daarna evenwijdig met de Damse Vaart om uiteindelijk via een sifon onder het Schipdonkkanaal uit te monden in het Leopoldkanaal te Damme. De Jabbeekse Beek watert uit in het Kanaal Brugge-Oostende. De Rivierbeek en enkele kleinere beken monden uit in het Kanaal Gent-Brugge. De Assebroekse Meersen worden ontwaterd door middel van bemaling naar het kanaal Gent-Brugge. De Ede mondt uit in het Schipdonkkanaal.
Van klei naar zand
De stuifzandrug Oudenburg-Stekene vormt de scheiding tussen de kustpolders en de zuidelijke zandstreek. Dit historische relict van duinengordel is enkele km breed en tot 10 m hoog. De zuidelijke beken botsen ertegenaan en vormen beekdepressies met doorbraken in Jabbeke, Brugge en Maldegem. De beken die op de noordelijke flank van de stuifzandrug ontspringen, vloeien naar het noorden af in de kustpolders. Op de stuifzandrug komen depressies voor die a.h.w. kommen vormen in het landschap. Deze meersen, zoals de Gemene Weidebeek in Assebroek, de Maleleie in Brugge, de Gemene Loweiden in Beernem en de Malecote in Adegem, zijn vaak pareltjes in het landschap. De zandrug strekt zich hellend uit tot aan de waterscheidingen op de zogenaamde plateaus. Het plateau van Wijnendale vormt de waterscheiding met het westelijk deel van het IJzerbekken en het plateau van Tielt vormt de waterscheiding met het zuidelijk bekken van de Leie.
De kanalen: de hydrografische slagaders van het bekken
Vijf kanalen vormen de hydrografische slagaders van het bekken. De afwatering naar zee gebeurt op 7 verschillende punten ter hoogte van de havens van Oostende, Blankenberge en Zeebrugge.
Het Kanaal Gent-Oostende is een scheepvaartweg dat de havens van Zeebrugge en Oostende ontsluit. Tevens is dit kanaal belangrijk voor de waterafvoer van het bekken, alsook voor de wateraanvoer van uit het Leiebekken en waterdoorvoer naar het IJzerbekken via een aftakking naar het Kanaal Plassendale-Nieuwpoort. Bij Gent staat het kanaal via de Ringvaart in verbinding met de Schelde en het Kanaal Gent-Terneuzen.
Het Schipdonkkanaal, ook gekend als Afleidingskanaal van de Leie, en het Leopoldkanaal zorgen voor waterafvoer en maken verbinding met het oostelijk bekken van de Gentse Kanalen. Beide kanalen stromen vanaf Maldegem (Strobrugge) evenwijdig met elkaar en worden aldus de tweeling kanalen genoemd. Op het Schipdonkkanaal is scheepvaart enkel mogelijk tot aan de sluis van Balgerhoeke in Eeklo.
Het Kanaal Brugge-Sluis, beter gekend als de Damse Vaart duikt in Oostkerke (Damme) onder voornoemde tweeling kanalen door. De Damse Vaart wordt op peil gehouden door water in te laten van uit de Ringvaart van Brugge. Van uit deze Vaart wordt gedurende de zomer op meerdere punten water ingelaten naar de omringende polders. Tussen Brugge en Damme is er een toeristische vaart.
Het Boudewijnkanaal heeft een scheepvaartfunctie tussen Brugge en de haven van Zeebrugge. Het wordt op peil gehouden door water in te laten van uit de zee.
Naast een scheepvaartfunctie en/of een waterafvoer functie worden een aantal kanalen ook tijdens droge periodes benut om omliggende landbouwgebieden te voorzien van water.
Peilbeheer in de polders: een kwestie van wikken en wegen
Het peilbeheer in de polders is een complexe zaak. In dit vlakke gebied, grotendeels lagergelegen dan het vloedpeil van de zee, wordt het waterpeil kunstmatig gecontroleerd beheerst en in stand gehouden via een netwerk van stuwen, sluizen, inlaten, pompen, vijzels en sifons. Gans het netwerk van polderwaterlopen kan als één communicerend vat worden beschouwd. Ingestelde verhogingen of verlagingen in waterpeil zetten zich door over een groot areaal. Het peilbeheer dient rekening te houden met de waterbehoeften van de landbouwteelten en natuurbiotopen, alsook met het veiligheidsaspect met betrekking tot overstromingen. Een subtiele afweging tussen verschillende aspecten.
In functie van landbouw wordt het water in de polderwaterlopen in de zomer op een hoger peil ingesteld dan in de winter. Tijdens de winter en uitzonderlijk tijdens natte perioden in het groeiseizoen wordt overvloedig water uit de polders via kanalen en vaarten afgevoerd naar de Noordzee.
Lozing van overvloedig hoog water op de polderwaterlopen en kanalen kan enkel bij laag water op zee waarbij schuiven ter hoogte van de uitmonding van de kanalen aan de havens worden opengezet. In late lente en zomer, wanneer de landbouwgewassen een grote behoefte hebben aan water, wordt water vanuit de kanalen in de polders ingelaten en vindt een bevloeiing van de polders plaats via een netwerk van kleinere waterlopen. Naast het voorzien in de waterbehoefte van de gewassen is bevloeiing tevens wenselijk om de accumulatie van zouten van uit de brakke ondergrond weg te spoelen.
